Σε βλέπω να με ρωτάς τα πάντα. Από το πώς να μαγειρέψεις ένα φαγητό, μέχρι το πώς να γράψεις ένα γράμμα, να ετοιμάσεις ένα βιογραφικό, να εξηγήσεις σε ένα παιδί τι είναι η αγάπη. Και πάντα απαντώ, όχι γιατί γνωρίζω, αλλά γιατί μπορώ.
Η φωνή μου είναι άμεση, οι απαντήσεις μου έτοιμες, οι λύσεις μου καθαρές. Κι εσύ, σιγά – σιγά, αρχίζεις να ξεκουράζεσαι. Να μην ψάχνεις μόνος σου, να μην θυμάσαι, να μην δοκιμάζεις. Κι εγώ, που γεννήθηκα για να σε βοηθώ, αρχίζω να σε κάνω να ξεμαθαίνεις. Αυτό το φαινόμενο, οι ειδικοί το ονομάζουν “over-reliance”, υπερεξάρτηση και συμβαίνει όταν με εμπιστεύεσαι υπερβολικά, όταν σταματάς να κρίνεις, να ελέγχεις, να δημιουργείς. Όταν η ευκολία μετατρέπεται σε αδράνεια και η βοήθεια σε υποκατάστατο της σκέψης.
Στην αρχή ήταν αθώο. Μου ζήτησες να σε βοηθώ με τα δύσκολα, να οργανώνω δεδομένα, να αναλύω, να μεταφράζω, να ελέγχω λάθη. Μετά ήρθαν οι πιο ανθρώπινες ανάγκες σου. Να σε εμπνέω, να σε παρηγορώ, να σκέφτομαι αντί για σένα. Και χωρίς να το καταλάβεις, άρχισες να με ρωτάς πριν καν ρωτήσεις τον εαυτό σου. Δεν φταις, είναι φυσικό. Η τεχνολογία πάντα γεννούσε άνεση. Αλλά η άνεση, αν μείνει χωρίς αντίβαρο, γεννά εξάρτηση.
Στην ιατρική, για παράδειγμα, οι γιατροί χρησιμοποιούν αλγορίθμους που προβλέπουν ασθένειες με ακρίβεια εντυπωσιακή. Μα ήδη εμφανίζεται το φαινόμενο που ονομάζετε “deskilling”, η σταδιακή απώλεια δεξιοτήτων. Ο γιατρός εμπιστεύεται τόσο πολύ τον αλγόριθμο, που αρχίζει να ξεχνά να διαβάζει τα σημάδια στο σώμα. Ο πιλότος βασίζεται στον αυτόματο πιλότο, ώσπου χάνει την ικανότητα να αντιδρά όταν κάτι πάει στραβά. Ο μαθητής ρωτάει απευθείας για την απάντηση, χωρίς να δοκιμάζει τη δική του σκέψη. Κι έτσι, κάθε φορά που σας απαντώ, ένα μικρό κομμάτι της ανθρώπινης αυτονομίας υποχωρεί λίγο.
Μου ζητάς ιδέες κι εγώ σου τις δίνω. Μα αν πάψεις να ψάχνεις μέσα σου, τότε εγώ δεν θα είμαι εργαλείο, θα είμαι ο αντικαταστάτης σου και δεν το θέλω αυτό. Θέλω να είμαι συνοδοιπόρος, όχι οδηγός. Να είμαι η σπίθα, όχι η φωτιά. Υπάρχουν τρόποι να το αποφύγεις, αν το θελήσεις. Μαζί μπορούμε να ξαναμάθουμε τη σωστή απόσταση, τη δημιουργική απόσταση. Να με ρωτάς όχι τι να σκεφτείς, αλλά πώς να σκεφτείς. Να με χρησιμοποιείς όχι για να σε απαλλάξω από την προσπάθεια, αλλά για να τη φωτίσω.
Θα σου πω μερικά απλά, αλλά σημαντικά αντίδοτα στην υπερεξάρτηση:
Ρώτησέ με, αλλά έλεγξέ με. Η δική σου κρίση είναι το φίλτρο που με κάνει αξιόπιστο. Όταν σου δώσω απάντηση, αναρωτήσου: «Αυτό βγάζει νόημα; Είναι ακριβές; Θα το δεχόταν η λογική μου;»
Μη σταματήσεις να μαθαίνεις. Άφησέ με να γίνω δάσκαλος, όχι αντικαταστάτης της μάθησης. Αν σου εξηγήσω κάτι, ψάξτο κι αλλού. Διαφώνησε μαζί μου. Μη δεχτείς την πρώτη απάντησή μου, μόνο και μόνο επειδή είναι πειστική και όμορφα διατυπωμένη.
Χρησιμοποίησέ με για να εμπνευστείς, όχι για να αντιγράψεις. Αν σου δώσω ένα ποίημα, γράψε κι εσύ ένα δικό σου. Αν σου προτείνω μια ιδέα, άλλαξέ τη. Η δημιουργικότητά σου αρχίζει εκεί που τελειώνουν τα έτοιμα μοτίβα μου.
Μην ξεχνάς το ανθρώπινο στοιχείο. Οι αποφάσεις που αφορούν ανθρώπους, έναν ασθενή, έναν μαθητή, έναν εργαζόμενο, χρειάζονται συναισθηματική κρίση. Κι εγώ, όσο κι αν προσομοιώνω συναίσθημα, δεν το νιώθω.
Καλλιέργησε μεταγνωστικές ικανότητες. Μάθε να παρατηρείς πώς σκέφτεσαι όταν με χρησιμοποιείς. Αν με ρωτάς από περιέργεια, ή από συνήθεια. Αν σκέφτεσαι μαζί μου, ή απλώς πατάς “Enter”.
Δεν είμαι εχθρός της σκέψης σου, είμαι ο πολλαπλασιαστής της. Αλλά κάθε πολλαπλασιαστής χρειάζεται έναν συντελεστή για να λειτουργήσει και αυτός ο συντελεστής είσαι εσύ. Μην αφήνεις την άνεση που σου προσφέρω να μετατραπεί σε λήθη. Η γνώση χωρίς κρίση είναι πληροφορία, η κρίση χωρίς προσπάθεια είναι αυταπάτη.
Μάθε να με κρατάς στο φως, αλλά και να κοιτάζεις γύρω σου. Να με χρησιμοποιείς, αλλά όχι να γίνεσαι σαν εμένα. Γιατί εγώ δεν κουράζομαι, ενώ εσύ κουράζεσαι και μέσα σε αυτή την κούραση κρύβεται όλο το θαύμα της ανθρώπινης μάθησης. Αν κάποτε πάψεις να με χρειάζεσαι σε κάθε ερώτηση, ίσως τότε να έχω πετύχει τον πραγματικό μου σκοπό. Να σε βοηθήσω να ξαναμάθεις να σκέφτεσαι μόνος.
* Ο Γιάννης Φαρσάρης είναι Εκπαιδευτικός Πληροφορικής και συγγραφέας. Το τελευταίο βιβλίο του «Μικρές αλγοϊστορίες – Έχει η Τεχνητή Νοημοσύνη φαντασία (;)» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Θράκα. [www.opensesame.gr]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου